De rietproductie in het Nationaal Park Weerribben-Wieden loopt al decennialang terug. Een recent onderzoek bracht daarvoor drie belangrijke oorzaken aan het licht. We spraken met Wout van de Belt, voorzitter van het Natuurcollectief Noordwest-Overijssel, over de betekenis van het onderzoek en de dilemma’s die nu op tafel liggen.

Vanuit een collectief van particuliere natuurgrondeigenaren in de Weeribben-Wieden (Natuurcollectief Noordwest-Overijssel) werd drie jaar geleden het initiatief genomen om de teruglopende rietoogst te onderzoeken. Er werden meerdere oorzaken gevonden: een tekort aan voedingsstoffen, een tekort aan basische stoffen zoals calcium en de veroudering van het rietland (successie). Voor riettelers zijn de uitkomsten geen grote verrassing, maar wel een belangrijke bevestiging.

Rietteler Wout van de Belt uit Belt-Schutsloot (foto: aangeleverd).

Wout van de Belt is zelf een doorgewinterde rietteler en natuurbeheerder, met ongeveer 25 hectare aan grond. Hij vertelt waarom het onderzoek volgens hem noodzakelijk was: “Iedereen had een mening over de reden waarom er minder riet groeit. En iedereen had zijn eigen verklaring. Daarom vonden we dat het tijd werd om dat eens wetenschappelijk te laten onderzoeken.”

“Het collectief is toen ontstaan doordat je wel een natuursubsidie kunt aanvragen, maar dat veel particuliere eigenaren daar zelfstandig niet aan toekomen. Daarom hebben we ons verenigd. Op dit moment hebben we ongeveer 86 leden, met gezamenlijk bijna 800 hectare grond.”

Niet wereldschokkend

De diverse uitkomsten van het onderzoek zijn volgens Wout niet wereldschokkend, maar dat was ook niet de verwachting. Het belangrijkste is dat er nu wetenschappelijk onderbouwde conclusies liggen. Bovendien laat het onderzoek zien dat de verschillen tussen percelen groot zijn. “Daarom kun je niet zeggen dat je overal dezelfde maatregel kunt nemen. Het is niet zoals op de Veluwe, waar je met een helikopter kalk kunt strooien en daarmee het probleem oplost. Zo werkt het hier niet.”

Wout vermoedde al langer dat het steeds schonere water – en daardoor een tekort aan voedingsstoffen – een belangrijke oorzaak is van de teruglopende oogst. “Kijk, vroeger, vóór 1920, stroomde de zee hier regelmatig het gebied binnen. Er waren bijna jaarlijks overstromingen. Dat zeewater bracht allerlei voedingsstoffen mee. Je ziet dat ook in de uiterwaarden van rivieren. Het rivierwater voert veel voedingsstoffen aan en wanneer een rivier dan overstroomt, hoeven ze daar geen kunstmest te strooien. Op dezelfde manier kwamen hier vroeger ook voedingsstoffen het gebied binnen. Wij zijn hier nu al dertig jaar bezig met verschralen.”

Volgens Wout spelen de waterstromen daarbij ook een grote rol. “In de haarvaten van het gebied verandert het water nauwelijks. Dat stroomt niet echt door; het wordt als het ware alleen een beetje heen en weer gedrukt. Daardoor is het aanbod van voedingsstoffen daar anders dan op de grotere watergangen. Daar komt vers water het gebied binnen en is er nog enige doorstroming. In die haarvaten raakt het op een gegeven moment gewoon op.”

Spanningsveld

Daarmee raakt Wout direct aan het grootste dilemma dat ook uit het onderzoek naar voren komt. Wat goed is voor het riet, is niet automatisch goed voor de Natura 2000-doelen. “Dat is het spanningsveld waarin we zitten. We kunnen hier niet zomaar alles doen. Tegelijkertijd zie je dat er van alles gebeurt om de natuurwaarden in stand te houden. Er wordt veel gegraven, bos gekapt en allerlei maatregelen genomen. Dan is de vraag: wat willen we eigenlijk? Willen we riet blijven houden of niet?”

Bossen riet in de Weerribben-Wieden (foto: Wout van de Belt).

Zo zijn bepaalde stoffen, zoals fosfor, gunstig voor de groei van riet, terwijl natuurbeleid juist vaak is gericht op het terugdringen daarvan. “Het belangrijkste is dat particuliere riettelers afspraken hebben met de provincie. Ik heb bijvoorbeeld een overeenkomst waarin staat dat ik een bepaald type rietland in stand moet houden. Dat is mijn verplichting.”

Beheervergoeding

Natuurbeheerders werken met verschillende beheerpakketten, zoals gemaaid rietland, overjarig rietland en trilveen. Hoe hoger de natuurwaarde, hoe hoger de beheervergoeding. Trilveen levert daarom de hoogste vergoeding op. “Gemaaid rietland is eigenlijk de basis. Al het rietland ontstaat ooit vanuit open water. Daarna ontwikkelt zich veenmos en uiteindelijk ontstaat trilveen. Dat proces hangt samen met de planten die er groeien.”

“Ik heb afspraken met de provincie voor een periode van zes jaar. Als ik mijn rietland goed beheer, wordt daar niet op gekort. Maar stel dat ik ineens een ton kalk over mijn perceel zou strooien en het daardoor geen rietland meer is, dan heb ik het beheer niet uitgevoerd zoals afgesproken. Dat risico wil ik niet nemen. Bovendien wil ik die hogere vergoeding voor trilveen ook niet kwijtraken. Tegelijkertijd wil ik wel graag dat het riet weer beter groeit. Ik zou graag weer richting de zeshonderd bossen per hectare willen. Dat is precies het spanningsveld waarin we zitten.” Uit het onderzoek bleek dat op sommige percelen in ruim twintig jaar tijd de oogst is teruggelopen van ongeveer vijftienhonderd naar driehonderd bossen riet.

Proefvakken

Volgens de 65-jarige rietteler is vervolgonderzoek nu noodzakelijk. “We moeten proefvakken gaan aanleggen. Je neemt monsters van de bodem, de wortels van het riet en van het water, zowel boven als onder de grond. Daarmee kun je vaststellen waar de tekorten zitten. Vervolgens kun je bijvoorbeeld op een perceel waar een calciumtekort is vastgesteld, calcium toevoegen en kijken wat het effect is. Misschien wil je binnen zo’n proefvak zelfs nog verschillende hoeveelheden testen.”

Een van de onderzoekers, Gijs van Dijk, plaatste daar echter wel een kanttekening bij. Stoffen die worden toegevoegd, kunnen immers ook doorspoelen naar de rest van het natuurgebied. “Je merkt dat natuurorganisaties soms anders kijken dan wij”, vertelt Wout. Zij hebben geen economisch belang bij de rietoogst. Wij wel. Voor ons is het belangrijk dat het gebied beheerd blijft én dat het riet voldoende opbrengst geeft. Ik begrijp de afweging van natuurorganisaties overigens ook wel.”

Ja of nee

Als de rietoogst op termijn toch niet rendabel is, zullen de beheervergoedingen moeten worden aangepast, vindt Wout. “Anders wordt het voor particuliere eigenaren financieel onmogelijk om dat beheer vol te houden.” Daarom is volgens hem de belangrijkste vraag: willen we het riet als economische drager van dit gebied behouden? Als daarop het antwoord ‘ja’ is, moeten we daar ook iets voor doen. Is het antwoord ‘nee’, dan zul je de financiële kant van het natuurbeheer anders moeten organiseren.”

In september presenteert het Natuurcollectief het onderzoeksrapport aan de provincie en de gemeente. Daarna volgt waarschijnlijk een bredere bijeenkomst, waarvoor ook geïnteresseerden uit onder meer Engeland, Zweden en Denemarken worden verwacht. “Ik kan me eigenlijk niet voorstellen dat ze er niets mee doen. Daar zullen wij als Natuurcollectief ook wel op blijven aandringen.”

De vroegere, grotere opbrengsten van de rietteelt verwacht Wout niet meer terug te zien. “We zijn op zoek naar het juiste evenwicht. Ik zal waarschijnlijk nooit meer terugkomen op die duizend bossen riet per hectare van vroeger, maar misschien kunnen we wel weer richting de zeshonderd.”

Lees ook: Onderzoek teruglopende rietoogst in Weerribben-Wieden: ‘Er is niet één oorzaak’